درسنامه آموزشی فارسی (1) کلاس دهم

سخن بر سرِ پیکار میان ایرانیان و تورانیان است. هنگامی که کیخسرو در ایران بر تخت نشست، افراسیاب در سرزمین توران بر تخت پادشاهی نشسته بود. سپاه توران به یاری سردارانی از سرزمین‌های دیگر به ایران می‌تازد. کیخسرو، رستم را به یاری می‌خواند. اشکبوس، پهلوان سپاه توران به میدان می‌آید و مبارز می‌جوید. یکی دو تن از سپاه ایران پای به میدان می‌نهند، امّا سرانجام، رستم پیاده به میدان می‌رود. نبرد رستم با اشکبوس از عالی‌ترین صحنه‌های نبرد تن به تن است که در آن طنزگویی و چالاکی و دلاوری و زبان‌آوری با هم آمیخته است.

قلمرو زبانی: خروش: بانگ و فریاد / اسپ: اسب / بهرام: سیّارۀ مریخ / کیوان: سیّارۀ زُحَل / همی‌برگذشت: بالا رفت، عبور کرد.
قلمرو ادبی: سواران و اسبان: تناسب / بهرام و کیوان: تناسب و مجاز از آسمان / کل بیت به ویژه مصراع دوم: اغراق.
قلمرو فکری: صدای فریاد سواران و شیهۀ اسب‌ها در میدان جنگ، از آسمان هم عبور کرد و بالا رفت.

قلمرو زبانی: تیغ: شمشیر / ساعد: بخش میان مچ دست و آرنج / لعل: سنگ سرخ قیمتی / مصراع اول شیوۀ بلاغی / مصراع دوم حذف به قرینۀ لفظی
قلمرو ادبی: تیغ و ساعد مانند لعل: تشبیه / دل خاک: اضافۀ استعاری / خاک: مجاز از زمین / نعل: مجاز از اسب / لعل و نعل: جناس ناقص اختلافی
قلمرو فکری: شمشیر و دست‌های جنگجویان از خون سرخ شده بود و زمین به سبب تاخت و تاز اسب‌ها به لرزه درآمده بود.

قلمرو زبانی: ایچ: هیچ / با روی: به چهرۀ / مصراع اول و دوم: شیوۀ بلاغی / رنگ: نقش نهاد / خورشید: نقش مضاف‌الیه / بیت: دو جمله.
قلمرو ادبی: روی خورشید: اضافۀ استعاری و تشخیص / رنگ به روی کسی نماند: کنایه از ترسیدن / رنگ و سنگ: جناس ناقص اختلافی / خاک و کوه و سنگ: تناسب / به‌جوش آمده خاک: اغراق و کنایه از اضطراب و آشفتگی / حُسن تعلیل: دلیل پریدن رنگ خورشید غیرواقعی.
قلمرو فکری: خورشید از شدّت ترس رنگش پریده بود. خاک زمین و کوهستان هم از ترس هجوم جنگاوران، اضطراب و دلهره داشتند.

قلمرو زبانی: کاموس: یکی از فرماندهان زیردست افراسیاب / گُرد: دلیر، پهلوان / سپَردن: طی کردن / کاموس: نقش نهاد.
قلمرو ادبی: آسمان را سپُردن: کنایه از کاری دشوار و نشدنی را انجام دادن / مصراع دوم: اغراق / واج‌آرایی «ر» در مصراع دوم.
قلمرو فکری: کاموسِ پهلوان به لشکرش چنین گفت: اگر برای این جنگ لازم باشد، از آسمان هم عبور می‌کنیم.

قلمرو زبانی: تیغ: شمشیر / کمند: ریسمان و طناب برای اسیر کردن / تنگ: رنج و اندوه / همه: نقش قید / بیت: دو جمله.
قلمرو ادبی: تیغ و گرز و کمند و بند: تناسب و مجاز از تمام ابزارهای جنگی / تنگ و بند آوردن: کنایه از گرفتار کردن و به بند کشیدن.
قلمرو فکری: شمشیر و گرز و طناب (تمام وسایل جنگی) بیاورید و ایرانیان را در تنگنا قرار دهید و به بند و زنجیر بکشید. (با تمام توان و قدرت عرصه را بر ایرانیان تنگ و آنها را اسیر کنید.)

قلمرو زبانی: کجا: که / همی برخروشید: فریاد کشید / بر سان: مانندِ / کوس: طبل / فعل «بود» در مصراع اول به قرینۀ معنایی حذف شده.
قلمرو ادبی: اشکبوس (مشبه)، بر سانِ (ادات تشبیه)، کوس (مشبه‌بِه)، برخروشید (وجه شبه): تشبیه / طبل بخروشد: تشخیص.
قلمرو فکری: جنگجوی دلاوری که نامش اشکبوس بود، مانند طبل بزرگ جنگی فریاد کشید.

قلمرو زبانی: نبرد جوید: مبارز بطلبد / نبرد و هم‌نبرد: حریف / بیت: سه جمله / جملات دوم و سوم: شیوۀ بلاغی / سر: نقش مفعول.
قلمرو ادبی: ایران: مجاز از سپاه ایران / سر به گَرد آوردن: کنایه از شکست دادن / واج‌آرایی «ر».
قلمرو فکری: اشکبوس آمد تا از سپاه ایران حریفی پیدا کند و او را شکست بدهد.

قلمرو زبانی: بشد: رفت / تیز: تند و سریع / رُهّام: پسر گودرز، پهلوان ایرانی / خُود: کلاه فلزی که سربازان به هنگام جنگ یا تشریفات نظامی بر سر می‌گذارند / گَبر: نوعی جامۀ جنگی، خِفتان / تیز: نقش قید / هر دو مصراع به شیوۀ بلاغی سروده شده‌اند / جملۀ اول: دو جزئی.
قلمرو ادبی: ابر: مجاز از آسمان / گرد و خاک به ابر برسد: اغراق / گبر و ابر: جناس ناقص اختلافی / خود و گبر و رزم: تناسب / واج‌آرایی «ر»
قلمرو فکری: رُهّام آماده و مسلّح به میدان جنگ رفت و از نبرد آن دو پهلوان، گرد و خاک به آسمان بلند شد.

قلمرو زبانی: برآویخت: درگیر شد، گلاویز شد، جنگید / برآمد: بلند شد، برخاست / بوق: شیپور جنگی / کوس: طبل / دو جمله شیوۀ بلاغی
قلمرو ادبی: سپه و بوق و کوس: تناسب / بوق و کوس: مجاز از صدای بوق و کوس.
قلمرو فکری: رُهّام با اشکبوس به مبارزه پرداخت و از هر دو لشکر صدای شیپور و طبل جنگی بلند شد.

قلمرو زبانی: گران: سنگین / سپهر: آسمان / آبنوس: درختی است که چوب سیاه‌رنگِ آن سخت و صیقل‌پذیر است؛ مجازاً به معنی تیره و سیاه
قلمرو ادبی: زمین مانند آهن و سپهر مانند آبنوس: تشبیه و کنایه / مصراع دوم: اغراق / زمین و سپهر: تضاد و تناسب و مجاز از همه‌جا.
قلمرو فکری: اشکبوس گرز سنگین خود را برداشت و زمین برای تحمل ضربات او مثل آهن سخت و آسمان پر از گرد و غبار شد.

قلمرو زبانی: برآهیخت: برکشید، بیرون کشیدن شمشیر و مانند آن / غمی: خسته و ناتوان / سران: پهلوانان / بیت دو جمله به شیوۀ بلاغی.
قلمرو ادبی: گران و سران: جناس ناقص اختلافی / واج‌آرایی «ر» / دست: مجاز از وجود پهلوانان / سران: منظور رهام و اشکبوس.
قلمرو فکری: رُهّام نیز برای مقابله با اشکبوس، گرز سنگینش را برداشت. بعد از مدتی دست پهلوانان از نبرد با گرزهای سنگین خسته شد.

قلمرو زبانی: سُتوه: خسته، درمانده، رنجور / شد: رفت، فرار کرد / کُشانی: لقب اشکبوس / ستوه: نقش مسند / بیت سه جمله به شیوۀ بلاغی.
قلمرو ادبی: روی پیچیدن: کنایه از پشت‌کردن و فرار کردن / روی و سوی: جناس ناقص اختلافی / واج‌آرایی مصوّت بلند «و».
قلمرو فکری: وقتی رُهّام در نبرد با اشکبوس درمانده و عاجز شد، فرار کرد و به سمت کوه رفت.

قلمرو زبانی: قلب سپاه: مرکز سپاه / اندر آشفت: خشمگین شد / طوس: پسر نوذر یکی از پهلوانان شاهنامه / بزد اسپ: اسب را حرکت داد / کاید: مخفّف که آید / بیت دارای سه جمله به شیوۀ بلاغی است / سپاه: نقش مضاف‌الیه / طوس: نقش نهاد.
قلمرو ادبی: بزد اسب: کنایه از حرکت دادن اسب / قلب و سپاه: مراعات نظیر (تناسب).
قلمرو فکری: طوس از فرار رُهّام خشمگین شد و اسب خود را به حرکت درآورد تا به نبرد اشکبوس برود.

قلمرو زبانی: تهمتن: لقب رستم، قوی هیکل / باده: شراب / جُفت: همدم، همنشین / «را» در مصراع دوم فکّ اضافه: رُهّام جفتِ جام باده است.
قلمرو ادبی: جفت جام باده بودن: تشخیص و کنایه از اهل عیش و نوش بودن و مرد جنگ نبودن / گفت و جفت: جناس ناقص اختلافی.
قلمرو فکری: در این لحظه رستم با ناراحتی و عصبانیت به طوس گفت: رُهّام اهل خوش‌گذرانی است و مرد جنگیدن نیست.

قلمرو زبانی: قلب سپه: مرکز سپاه / به آیین: آن‌گونه که رسم است، منظّم / بدار: نگه‌دار، حفظ کن / کارزار: جنگ / تو: طوس / من: رستم.
قلمرو ادبی: واج‌آرایی: «ک» / قلب سپاه را داشتن: کنایه از فرماندهی کردن / قلب و سپه و کارزار: مراعات نظیر (تناسب).
قلمرو فکری: تو مرکز سپاه را حفظ کن و فرماندهی‌ات را انجام بده. من اکنون پیاده با اشکبوس می‌جنگم.

قلمرو زبانی: زِه: چلّۀ کمان، وتر / کمان به‌زِه: کمان آماده / به بند کمر بر: دو حرف اضافه برای یک متمم (ویژگی سبکی) / تیر چند: چند تیر
قلمرو ادبی: کمان به‌زِه: کنایه از کمان به زِه بسته و آمادۀ تیراندازی / کمان و زِه و بازو و کمر و تیر: تناسب / واج‌آرایی: «ب».
قلمرو فکری: رستم کمان آمادۀ تیراندازی خود را به بازو انداخت و چند تیر در کمربند خود قرار داد.

قلمرو زبانی: خروشید: فریاد زد / کای: مخفّف که ای / رزم‌آزمای: جنگ‌آزموده، مبارز / هماورد: حریف، رقیب / مشو: نرو / باز: به‌طرف، به سوی / مشو بازِ جای: فرار نکن، بایست / بیت: چهار جمله / «ت» در هماوردت: نقش مضاف‌الیه دارد و منظور از آن، اشکبوس است.
قلمرو ادبی: رزم‌آزما و هماورد: تناسب (مراعات نظیر) / مشو بازِ جای: کنایه از اینکه فرار نکن، بایست.
قلمرو فکری: رستم خطاب به اشکبوس فریاد زد: ای مرد جنگجو! حریفت به میدان آمد، فرار نکن.

قلمرو زبانی: خیره بماند: تعجّب کرد / عنان: افسار، دهانه / بخواند: صدا زد / بیت دارای چهار جمله به شیوۀ عادی است.
قلمرو ادبی: عنان را گِران کردن: کنایه از ایستادن و توقّف / او: در این بیت منظور رستم است.
قلمرو فکری: اشکبوس خندید و با تعجّب رستم را نگاه کرد. سپس اسبش را متوقّف کرد و رستم را صدا زد.

قلمرو زبانی: بدو: به او / را: بر، برای / که: در مصراع اول حرف ربط و در مصراع دوم ضمیر پرسشی / «ت» در بی‌سرت: نقش مضاف‌الیه.
قلمرو ادبی: مصراع دوم: کنایه از تهدید به کشتن رستم و دارای طنز است / تن و سر: مراعات نظیر (تناسب) / که و که: جناس تام.
قلمرو فکری: اشکبوس با لبخند به رستم گفت: اسم تو چیست؟ و چه کسی بر تنِ بی‌سرت گریه خواهد کرد؟

قلمرو زبانی: تهمتن: لقب رستم، قوی هیکل / کزین: مخفّف که از این / کام: مراد، آرزو، قصد، نیّت / نام و کام: نقش مفعول.
قلمرو ادبی: کام: مجاز از آرزو و مراد / نام و کام: جناس ناقص اختلافی / نبینی تو کام: کنایه از کشته شدن / دیدن کام: حس‌آمیزی
قلمرو فکری: رستم به اشکبوس پاسخ داد: چرا نام مرا می‌پرسی؟ در حالی‌که به زودی کشته می‌شوی و به آرزویت که کشتن من است، نمی‌رسی.

قلمرو زبانی: زمانه: تقدیر و سرنوشت / پُتک: چکش بزرگ فولادین، آهن‌کوب / تَرگ: کلاه‌خود / «م» در مادرم: منظور رستم.
قلمرو ادبی: واج‌آرایی «م» و «ر» / مصراع دوم: تشبیه و تشخیص و کنایه از کشتن / تَرگ: مجاز از سر و وجود / مرگ و تَرگ: جناس ناقص اختلافی
قلمرو فکری: مادرم نام مرا «اجل اشکبوس» نهاده است و سرنوشت هم مرا پُتکی ساخته تا بر سر تو کوبیده شوم و تو را بکُشم.

قلمرو زبانی: بدو: به او (رستم) / بارگی: اسب، «باره» نیز به همین معنی است / بی‌بارگی: بدونِ اسب / به یکبارگی: ناگهانی، سریع، ناچار.
قلمرو ادبی: سر: مجاز از تمام وجود و بدن / بیت دارای طنز و تمسخر است.
قلمرو فکری: اشکبوس به رستم گفت: بدونِ اسب به میدان نبرد آمده‌ای، خیلی زود خودت را به کشتن می‌د‌هی!

قلمرو زبانی: تهمتن: لقب رستم، قوی هیکل / بدوی: به او / بیهُده: ناحق، باطل / پرخاشجوی: جنگجو / بیهُده‌مرد: منادا و ترکیب وصفی مقلوب
قلمرو ادبی: سر زیر سنگ ‌آوردن: کنایه از شکست دادن و کشتن / سر: مجاز از وجود / جنگ و سنگ: جناس ناقص اختلافی / واج‌آرایی: «س» و «ر»
قلمرو فکری: رستم این چنین به اشکبوس پاسخ داد که ای جنگجوی بیهوده‌گر، آیا تاکنون جنگجوی پیاده‌ای را ندیده‌ای که به میدان جنگ برود و دشمنان را نابود کند.

قلمرو زبانی: نبَرده: کارآزموده، ماهر / کارزار: جنگ / تو را: به تو: «تو» نقش متمم / «ت» در بیاموزت: نقش متمم (به تو).
قلمرو ادبی: سوار و پیاده: تضاد / واج‌آرایی «ر» / بیت دارای طنز است و معادل امروزی «نبَرده‌سوار» همان «پهلوان پنبه» است.
قلمرو فکری: ای سوارکار جنگجو و ماهر! هم‌اکنون پیاده، روش جنگیدن را به تو نشان می‌دهم.

قلمرو زبانی: زان: به آن دلیل / بِستانم: بگیرم / بیت دارای دو جمله به شیوۀ بلاغی است / پیاده: نقش قید / اسب: نقش مفعول.
قلمرو ادبی: واج‌آرایی «س» / بیت حُسن تعلیل دارد: زیرا علت واقعی پیاده بودن رستم، خستگی رخش است؛ نه چیزی که در بیت آمده است.
قلمرو فکری: طوس مرا به این دلیل پیاده به مبارزه فرستاده است که اسب تو را به عنوان غنیمت جنگی بگیرم.

قلمرو زبانی: کُشانی: لقب اشکبوس / بدو: به او / سلیح: افزار جنگ، مُمال سلاح / فسوس: مسخره کردن، ریشخند / مزیح: مُمال مزاح، شوخی.
قلمرو ادبی: فسوس و مزیح مانند سلیح: تشبیه / بیت دارای طنز است.
قلمرو فکری: اشکبوس به رستم گفت: من سلاحی غیر از مسخره کردن و شوخی با تو نمی‌بینم.

قلمرو زبانی: بدو: به او / زمان: عمر / رستم: نقش نهاد / تیر و کمان و زمان: هر سه نقش مفعول / بیت: سه جمله / جملۀ اول و سوم: بلاغی.
قلمرو ادبی: سر آری زمان: کنایه از فرارسیدن زمان مرگ / کمان و زمان: جناس ناقص اختلافی / تیر و کمان: تناسب / زمان: مجاز از زندگی.
قلمرو فکری: رستم گفت: تیر و کمانم را با دقت نگاه کن؛ زیرا دیگر عمرت به پایان رسیده است.

قلمرو زبانی: نازش: نازیدن او / گرانمایه: ارزشمند، قیمتی / اندر کشید: در کشید، کشید / بیت: سه جمله به شیوۀ عادی.
قلمرو ادبی: کمان را به زِه کرد: کنایه از کمان را آمادۀ تیراندازی کرد / کمان: مجاز از زِه کمان / واج‌آرایی «ک» کمان و زِه: تناسب.
قلمرو فکری: رستم وقتی دید که اشکبوس به اسب ارزشمند خود می‌نازد و افتخار می‌کند، کمانش را آماده کرد و زِه کمان را کشید.

قلمرو زبانی: بر اوّل: حرف اضافه به معنی «به» / بر دوّم: نقش متمم به معنای «سینه و پهلو» / اندر آمد: درآمد، فروافتاد / روی: چهره، صورت.
قلمرو ادبی: بر و بر: جناس تام (همسان) / اوی و روی: جناس ناقص اختلافی / اسپ: تکرار / مصراع دوم: کنایه از سرنگونی / بر و روی: تناسب
قلمرو فکری: تیری به پهلوی (سینۀ) اسب اشکبوس زد؛ به‌گونه‌ای که اسب سرنگون شد و به زمین افتاد.

قلمرو زبانی: به آواز: با صدای بلند / جُفت: همراه، همدم، همسر / گرانمایه جُفت: ترکیب وصفی مقلوب؛ منظور اسب اشکبوس است.
قلمرو ادبی: گفت و جفت: جناس ناقص اختلافی / بیت دارای طنز و تمسخر است.
قلمرو فکری: رستم خندید و با تحقیر و تمسخر فریاد زد: حالا پیش اسب عزیز و ارزشمندت بنشین!

قلمرو زبانی: سزد: شایسته است / کنار: آغوش / برآسایی: استراحت کنی، آرام بگیری / «ش» در سرش: نقش مضاف‌الیه و منظور اسب.
قلمرو ادبی: واج‌آرایی «ر» / کل بیت طنز دارد و رستم با لحن تمسخرآمیزی با اشکبوس صحبت می‌کند.
قلمرو فکری: شایسته است که برای لحظاتی سر اسب را در آغوش بگیری و کمی استراحت کنی.

قلمرو زبانی: سَندروس: صمغی زردرنگ که از نوعی سرو کوهی گرفته می‌شود / اشکبوس: نقش نهاد / مصراع دوم: کلاً نقش قید.
قلمرو ادبی: رخ مانند سندروس: تشبیه / رخ سندروس شدن: کنایه از ترسیدن / تنی لرزلرزان: کنایه از شدّت عصبانیت / واج‌آرایی «ر»
قلمرو فکری: اشکبوس در حالی که از شدّت خشم می‌لرزید و ترسیده بود، سریع کمانش را آماده کرد.

قلمرو زبانی: رنجه: آزرده، خسته / همی رنجه داری: آزار می‌دهی، خسته می‌کنی / جان: روح و روان / بداندیش: بدنیّت، بدخواه / تن و جان: مفعول
قلمرو ادبی: تن و جان و بازو: مراعات نظیر / دو بازو: مجاز از بدن یا وجود / جان: مجاز از فکر یا وجود / خویش: منظور اشکبوس.
قلمرو فکری: ... تن و بازوها و روح بدخواه و بی‌عقل خود را خسته می‌کنی.

قلمرو زبانی: گُزین: انتخاب / خدنگ: درختی بسیار سخت، محکم و صاف که از چوب آن، نیزه، تیر، زین اسب و مانند آنها می‌ساختند / چوبه: تیری از جنس چوب، واحد شمارش تیر / بیت دارای دو جمله به شیوۀ بلاغی است / چنگ و تیر: نقش مفعول / خدنگ: نقش مضاف‌الیه
قلمرو ادبی: چوبه و تیر و خدنگ: مراعات نظیر (تناسب) / چنگ: مجاز از دست.
قلمرو فکری: رستم به کمربند خود دست بُرد و یک چوبه تیر از جنس چوب محکم خدنگ انتخاب کرد.

قلمرو زبانی: پیکان: آهن نوک تیز سر تیر و نیزه / الماس پیکان: پیکان بُرّنده و تیز / چار پرِّ عقاب: چهار پر عقاب که به انتهای تیر می‌بستند.
قلمرو ادبی: پیکان مانند الماس و پیکان تیر مانند آب: تشبیه / تیر و پیکان و پرّ عقاب: مراعات نظیر / یکی و چار: مراعات نظیر.
قلمرو فکری: تیری بُرّنده مثل الماس که نوک آن را صیقل داده و بر آن چهار پرّ عقاب بسته بود تا پس از پرتاب منحرف نشود.

قلمرو زبانی: بمالید: خم کردن کمان برای به زه کشیدن / شَست: انگشتر مانندی از جنس استخوان که در انگشت شست می‌گیرند و هنگام کمان‌داری، زه کمان را با آن می‌گیرند / به شست اندر: دو حرف اضافه برای یک متمم (ویژگی سبکی) / هر دو مصراع شیوۀ بلاغی.
قلمرو ادبی: چنگ: مجاز از دست / کمان و شست و تیر: مراعات نظیر / به شست آوردن تیر: آماده شدن برای پرتاب تیر.
قلمرو فکری: رستم کمان را در دست گرفت و با انگشت شست، تیر خدنگ را در کمان نگهداشت و آمادۀ پرتاب کرد.

قلمرو زبانی: بر اوّل: حرف اضافه به معنای «به» / بر دوّم: نقش متمم به معنای «سینه و پهلو» / حذف مفعول (تیر) در مصراع اول به قرینۀ معنایی
قلمرو ادبی: آسمان دست را ببوسد: اغراق و تشخیص / دست بوسیدن: کنایه از تشکر کردن / بر و بر: جناس تام (همسان) / واج‌آرایی «ب».
قلمرو فکری: رستم تیر را به سینۀ اشکبوس زد و آسمان در آن لحظه، دست رستم را بوسید و از او تشکر کرد.

قلمرو زبانی: اندر زمان: فوری، در یک لحظه / چنان: به شکلی / گفتی: انگار، مثل اینکه / نزاد: زاده نشد / اندر زمان: نقش قید / چنان: نقش مسند
قلمرو ادبی: جان دادن: کنایه از مُردن / کل بیت به ویژه مصراع دوم: اغراق / واج‌آرایی «ن».
قلمرو فکری: اشکبوس در همان لحظه جان داد و مُرد. به شکلی که انگار اصلاً به دنیا نیامده بود.